Św. Góra Grabarka
Cerkiew Przemienienia Pańskiego
 
    Tradycja głosi, iż w czasie najazdu tatarskiego w XIII wieku mieli się tu schronić mnisi z monasteru w Mielniku. Gęste lasy Puszczy Mielnickiej dawały im tu doskonałe schronienie. Mnisi zabrali ze sobą czczoną ikonę Spasa Izbawnika z mielnickiej cerkwi. Szczególny kult Spasa związany z tym miejscem, odzwierciedlił się w wezwaniu kaplicy, a potem cerkwi. Kiedy w końcu XIX wieku z Mielnika przenoszono cerkiew Woskresieńską, by ustawić ją na miejscu małej kaplicy, wyświęcono cerkiew w cześć Przemienienia Pańskiego, święta zwanego Spasem. Cerkiew ta przetrwała do zbrodniczego podpalenia w lipcu 1990 roku. Nowa cerkiew jest jej kopią.
 
 
   
 
    Cerkiew Spaską otacza las krzyży ofiarnych z epitafiami pisanymi cyrylicą, tradycyjnie przynoszonych przez wiernych w intencji zdrowia oraz duchowej odnowy. Wszystko to stanowi integralną część monasteru żeńskiego św.św. Marty i Marii, założonego w 1947 roku. Wśród zabudowań monasterskich wyróżnia się cerkiew św. Żon Mironosic, pamiętająca czasy założenia monasteru. Obok znajduje się dom pielgrzyma.
    Święta Góra Grabarka jest najważniejszym sanktuarium prawosławnym w Polsce. Tradycja pielgrzymowania na Świętą Górę sięga 1710 roku. Wówczas to jeden z okolicznych mieszkańców doznał objawienia - wszyscy, którzy dotrą w to miejsce, zostaną uratowani od panującej wtedy epidemii cholery. Jednak najliczniejsze pielgrzymki zaczęły przybywać tu po II wojnie światowej, gdy główne sanktuaria prawosławne - Poczajew i Żyrowice, znalazły się w granicach byłego ZSRR (dziś w granicach Białorusi).
 
 
  
 
    Na Świętej Górze Grabarce odbywają się co roku główne uroczystości Święta Przemieniania Pańskiego, zwanego też Świętem Spasa Izbawnika (Zbawiciela). Jest ono jednym z 12 najważniejszych świąt w prawosławnym kalendarzu liturgicznym. Ustanowiono je na pamiątkę wydarzeń na Górze Tabor. Oprócz dorocznego święta Spasa (19 sierpnia), ściągającego dziesiątki tysięcy wiernych (nawet do 100 tys.), Święta Góra jest miejscem majowych pielgrzymek - spotkań młodzieży prawosławnej z całego świata.
    Poświęcenie nowej cerkwi, odbudowanej po pożarze, odbyło się w maju 1998 roku, właśnie podczas pielgrzymki młodzieży. Była to XIX Ogólnopolska Prawosławna Pielgrzymka Młodzieży na Świętą Górę Grabarkę. Na Świętą Górę przybyło około 2 tys. młodych wyznawców prawosławia. Nabożeństwu, podczas którego odbyło się poświęcenie świątyni, przewodniczył Jego Eminencja Wielce Błogosławiony SAWA, Metropolita Warszawski i całej Polski.
 
    Ważnym wydarzeniem dla klasztoru i parafii była wizyta Jego Świątobliwości Patriarchy Ekumenicznego BARTOLOMEUSZA I (dnia 14.10.1998r.). Po przybyciu na Świętą Górę Patriarcha powiedział: „Jest to miejsce szczególne, miejsce głębokiej wiary. Bóg nie zapomina o tych, którzy Go kochają i Jemu służą”. Przełożona klasztoru witając dostojnego gościa powiedziała: „Grabarka to serce naszej cerkwi, miejsce święte od stuleci”. Metropolita SAWA określił wizytę Patriarchy BARTOLOMEUSZA jako „nowe poświęcenie tego miejsca, poświęcenie dające siłę i błogosławieństwo”.
 
    W najważniejszym prawosławnym sanktuarium w Polsce na Świętej Górze Grabarce podczas Święta Przemienienia Pańskiego odbyły się główne obchody jubileuszu 2000-lecia chrześcijaństwa, których ukoronowaniem było przywitanie kopii Ikony Matki Bożej Iwierskiej.
 
    Ikona Matki Bożej Iwierskiej znajduje się w Monasterze Iwerion na Św. Górze Athos w Grecji. Mnisi z tego monasteru w związku z Jubileuszem 2000 podarowali Polskiej Cerkwi Prawosławnej kopię tej ikony, którą wraz z pielgrzymami przybyła na Św. Górę Grabarkę z Siemiatycz dnia 18.08.2000 (piątek). Ikona pochodzi z okresu ikonoklasycznego (walki między zwolennikami a przeciwnikami kultu ikon). Według legendy w IX wieku pewna kobieta z Nicei w Azji Mniejszej, której nakazano zniszczenie ikony, wyrzuciła ją do morza (podanie głosi, że gdy żołnierze przyszli zabrać ikonę, z oblicza Matki Bożej popłynęła krew i pozostał ślad). Ikona nie utonęła, lecz płynęła w pozycji pionowej, aż dotarła na Górę Athos (999r.). Tam wyłowili ją mnisi z ówczesnego gruzińskiego klasztoru Iwerion i umieścili wewnątrz monasteru, lecz według podań ikona zawsze sama przenosiła się nad bramę klasztoru (zwana jest strażniczką bramy). Obecnie klasztor ten zamieszkują mnisi greccy. Ich delegacja przywiozła kopię tej ikony do Polski, którą wykonał mnich Arseniusz.