Słownik terminów teologicznych
 
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, W, Z
 
Akafistnik - księga liturgiczna zawiera zbiór akatystów
Akatyst - (scs. Akafist, grec. Akathistos) nabożeństwo ku czci Bogurodzicy (Pochwała Przenajświętszej Bogurodzicy) sprawowane w podczas jutrzni sobotniej piątego tygodnia Wielkiego Postu, ustanowione na pamiątkę zwycięskiej obrony Konstantynopola przed Persami i Awarami w 626 r., kompozycja składa się z 12 kondakionów i 12 ikosów, w sumie 24 zwrotki zaczynające się na kolejne litery alfabetu greckiego. W trakcie akafistu wierni nie siadają.
Anachoreta - pustelnik, eremita, który na stale lub czasowo żyje na pustyni albo w innym odosobnionym miejscu. Praktykuje ubóstwo, pokutę i modlitwę w celu zjednoczenia z Bogiem.
Anafora - (grec. Anaphora = podniesienie) w liturgice wschodniego kościoła centralna część Świętej Liturgii, odpowiednik kanonu w kościele zachodnim. Składa się z: dialogu wstępnego - prefacji, Sanctus - modlitwy post - Sanctus, słów ustanowienia - anamnezy - epiklezy - intercesji - doksologii końcowej.
Anamneza - przypomnienie wielkich tajemnic zbawienia (Męka, Zmartwychwstanie, uwielbienie i powtórne przyjście Chrystusa) w centrum Liturgii eucharystycznej. Jest to nie tylko wspomnienie, ale też aktualizacja rzeczywistości obecnej w Zmartwychwstałym Chrystusie, który rekapituluje wszystkie czasy i otwiera przed nami wieczność.
Beznamiętność - (grec. Apatheia) - uwolnienie od namiętności, lub ich opanowanie i właściwe użycie, stan wewnętrznego spokoju.
Cenobityzm - (grec. Koinos = wspólny + bios = życie) życie zakonne mnichów we wspólnym budynku (monastyrze)
Chasydzi - pobożni, wierni Bogu Żydzi
Czasosłow - (grec. Horologion) księga liturgiczna, zawiera oficjum godzin kanonicznych, odpowiednik brewiarza
Doksologia - liturgiczna formuła chwalebna i oddawanie czci Bogu; w chrześcijańskiej grece doxa oznacza – doktryna, ale także „chwała".
Eschatologia - (grec. Eschaton = ostateczny + logia = nauka) ogół poglądów o przeznaczeniu świata i celu ostatecznym, o losach pośmiertnych człowieka.
Eschaton - najwyższa, ostateczna rzeczywistość, rzeczywistość Chrystusa jako „ostatecznego Adama" (eschaton Adam) Skrycie obecna w Kościele jako tajemnica Zmartwychwstałego, objawi się ona w pełni przy ponownym przyjściu Chrystusa.
Esseńczycy - sekta zakonna wśród Żydów żyjąca w izolacji, na pustyni, w pobliżu Morza Martwego. Określana jako monastyczna ze względu na swoje kapłańskie i ascetyczne nastawienie, jej członków obowiązywała wspólnota majątkowa i celibat. Przyjmowanie do gminy odbywało się etapami: pierwszy - obrzęd oczyszczenia, drugi - dwuletni nowicjat (posłuszanie) , po czym składano śluby czystości. Przykład: osada w Qumran.
Eremici - (grec. eremites) mnisi żyjący w samotności, pustelnicy
Filokalia - dosł. „miłość do piękna i dobra"’ do Boga i uświęconego człowieka. Użyte do książki oznacza: "zbiór wybranych dzieł ojców" (antologia). Na chrześcijańskim Wschodzie tak nazywa się zbiór tekstów ascetycznych i mistycznych. Główna Filokalia przygotowana przez świętego Nikodema Hagiorytę (mnicha z Góry Athos) i bp. Makarego z Koryntu (pozbawionego katedry przez Wielką Portę Ottomańską), ukazała się w Wenecji w 1782r.
Golgota - (po hebr. Miejsce Czaszki (J.19;17) po aram. Gulgulta oznacza także czaszkę) (Kalwaria) w tradycji chrześcijańskiej stanowi centrum świata. Tam został stworzony Adam, gdzie później wznosił się Krzyż i gdzie u jego stóp znajdował się grób Adama. Jest to częsty motyw ikonograficzny.
Hezychazm - (grec. Hezyhia = spokój) szkoła ascezy i mistycznego zjednoczenia z Bogiem
Hipostaza - jest to słowo, używane przez Ojców greckich na oznaczenie Osób Trójcy oraz na ich obraz osób ludzkich. Hipostazy są nie tylko podobne, lecz identyczne w swej istocie, to znaczy „konsubstancjalne” (współistotne).
Idiorytmiczny - (grec. Idios = osobliwy, odrębny + rhytmos = ład, charakter)
Jutrznia - (scs. Utrenia) nabożeństwo poranne poprzedzające Liturgię, zawiera kanon składający się z 9 pieśni. Istniejącą formę liturgiczną nadał kanonowi w VIII w. Twórca pieśni liturgicznych , Ojciec Kościoła św. Jan z Damaszku.
Kafizma - (grec. Kathisma - siedzenie) katyzma. Psałterz jest podzielony na 20 części czytań liturgicznych, zwanych kafizmami, podczas słuchania, których można siedzieć.
Kanon eucharystyczny - anafora
Kanon paschalny - autorstwa św. Jana z Damaszku, śpiewany podczas jutrzni nocy paschalnej i przez cały tydzień paschalny
Liturgia - (scs. liturgija, grec. leitourgia - wspólna sprawa, służba publiczna) – liturgia. W Nowym Testamencie liturgia oznacza publiczne nabożeństwo eucharystyczne, sprawowanie bezkrwawej ofiary. Ustanowione przez samego Chrystusa i przekazane przez apostołów. W kościele prawosławnym znamy liturgie; św. Jana Złotoustego, św. Bazylego Wielkiego, Uprzednio Poświęconych Darów, św. Apostoła Jakuba.
Ławra - (grec. Lauros - dosł. Szeroka ulica, kompleks świątyń i budynków monasterskich, licznie zamieszkałych przez mnichów o określonej regule życia, pierwsza ławra powstała prawdopodobnie ok.860 r., a jej założycielem był Epifaniusz z Tesalonik. Potocznie o dużym kompleksie monasterskim.
Mikroschima - mała schima, mały obraz życia mniszego, zwykłe śluby zakonne.
Mistycyzm - prąd religijno-filozoficzny, uznający możliwość ponadzmysłowego, bezpośredniego kontaktu duszy człowieka z Bogiem
Monastycyzm - życie mnisze (zakonne)
Megaloschima - duża schima, wielki obraz życia anielskiego, najsurowsza reguła mnisza i ascetyczna.
Metanoia - termin grecki oznacza: nawrócenie, przemianę duchową, proces moralnej, ascetycznej naprawy. W mocnym sensie skrucha, to znaczy przewrót w nous, który to termin oznacza świadomość lub umysł jako ośrodek integracji całego ludzkiego bytu, jako punkt, w którym byt ten może się zamknąć lub otworzyć na Boga i na innych ludzi. W ascezie nous jest bardzo bliski „serca". Metanoia przeobraża „serce z kamienia" w „serce z ciała".
Nepsis - we wschodniej ascezie nepsis oznacza „czujność", „stan przebudzenia", i posiada charakter eschatologiczny, dosł. trzeźwość.
Omofor - (grec. Omophorion) omoforion, najważniejsza część szat biskupich, przypomina szal.
Paruzja - (grec. Parusija) ponowne przyjście Chrystusa w chwale
Pleroma - dosł. pełnia, wypełnienie, w Chrystusie Kościół zostaje wezwany do urzeczywistnienia pleromu człowieczeństwa (zob. Ef. 1;21).
Riasofor - (grec. riasa = habit + thoros = nosić) początkowy etap życia mniszego, charakterystyczny strój - riasa i kłobuk z welonem (nakrycie głowy).
Rozum - (grec. logos) władza poznawcza ludzkiego umysłu, która na podstawie dostarczonych przez zmysły lub objawienie informacji formułuje sądy i orzeka o zjawiskach oraz zależnościach
Sadyceusze - grupa religijna Żydów składająca się z zamożnych posiadaczy ziemskich i kapłanów żydowskich uznająca jedynie Pięcioksiąg (Tora).
Stacja - (scs. Stati, grec. staseis) nazwa liturgiczna każdej z trzech części psalmu 118 tworzącego 17 kafizmę, śpiewane podczas Czynu Pogriebienia (Oficjum Pogrzebu): Chrystusa na jutrzni Wielkiej Soboty, obrzędu pogrzebu Matki Bożej (w 3-ci dzień po święcie Zaśnięcia Bogurodzicy) i jutrzni przed dniami pamięci o zmarłych (Roditielskije Suboty).
Starzec - odnosi się do ojca duchowego, który otrzymał dar widzenia ducha. Słowo odpowiada greckiemu geronda, które znaczy - dawny.
Synaici - mnisi osiadli wokół świętej góry Synaj
Synergizm - (grec. synergos = współtowarzysz) doktryna teologiczna, według której do zbawienia niezbędne jest współdziałanie łaski bożej i woli człowieka
Theosis - (grec. Theosis = przebóstwienie, uduchowienie) uczestnictwo w życiu Boga.
Tora - Pięcioksiąg Mojżesza czyli 5 początkowych ksiąg Starego Testamentu: Księga Rodzaju (Genesis), Księga Wyjścia (Exodus), Kapłaństwa (Leviticus), Liczb (Numeri), Powtórzonego Prawa (Deuteronomium).
Tybaida północy - rejon w północnej Rosji z wieloma monastyrami utworzonymi na wzór monastyrów w starożytnej prowincji Tybaida w Egipcie.
Ustaw - Ustawa, Regulamin Cerkiewny; księga liturgiczna zawierająca wskazówki liturgiczne, dotyczące porządku nabożeństw, dla każdego dnia na przestrzeni całego roku.
Wulgata - (łac. Vulgatus - powszechnie znany, rozpowszechniony) Wulgata to przekład Biblii na język łaciński dokonany przez św. Hieronima ze Strydontu w 382-406 r., urzędowy tekst biblii w kościele zachodnim
Zniechęcenie - (grec. Akedia) stan znużenia, zobojętnienia, zmęczenie, wyczerpanie, acedia. Może stać się etapem duchowego rozwoju.