Sobór św. Mikołaja, Białystok
 
    W miejsce XVI-wiecznej świątyni, która była filią cerkwi w Dojlidach, w latach 1843-1846 wybudowano w Białymstoku cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy. Wzniesiono ją w stylu neoklasycystycznym z zachowaniem elementów architektury antycznej. Styl neoklasycystyczny nawiązuje do późnobizantyjskiego budownictwa krzyżowo-kopułowego. Taki styl budowania był szeroko rozpowszechniony szczególnie na ziemiach, które znajdowały się pod wpływem Bizancjum.
    Cerkiew św. Mikołaja jest obecnie główną świątynią Białegostoku. Usytuowana na placu po dawnym cmentarzu, częścią ołtarzową jest zwrócona na wschód. Od strony zachodniej nawę główną wydłuża pritwor (kruchta). Nad nim wznosi się wieża z dzwonnicą. Od strony południowo-wschodniej do cerkwi przylega zakrystia. Całą budowlę zaprojektowano na rzucie krzyża greckiego i składa się ona z dwóch zasadniczych części oraz korpusu głównego z kopułą na skrzyżowaniu sklepień wraz z dzwonnicą zwieńczoną iglicą. Cerkiew jest budowlą jednoprzestrzenną z wewnętrznym podziałem na nawę obejmującą trzy ramiona krzyża greckiego oraz w części wschodniej prezbiterium, oddzielone od nawy ikonostasem. Obiekt posiada cztery wejścia: główne od zachodu, dwa boczne na osi północ-południe, oraz jedno do zakrystii.
 
 
 
 
    Ściany zewnętrzne soboru są rozdzielone pilastrami z kapitelami doryckimi zdobionymi motywami stylizowanych liści. Pomiędzy nimi znajdują się okna zwieńczone łukiem pełnym. Polichromia wewnętrzna świątyni wykonana w latach jej budowy nie zachowała się do naszych czasów. Odnowienie budowli w 1910 roku nastąpiło w nowym stylu wzorowanym na motywach malarskich Wiktora Waśniecowa z soboru św. Włodzimierza w Kijowie. Polichromię świątyni wykonała grupa malarzy rosyjskich pod kierunkiem Michaiła Awiłowa. Odnowiona świątynia została ponownie poświęcona.
 
 
  
 
    W dolnej kondygnacji pod częścią ołtarzową znajduje się kaplica św. Serafina Sarowskiego. Wybudowano ją w latach 1955-1958. Ikonostas pochodzi ze zbudowanej w 1902 roku na Wygodzie cerkwi św. Serafina Sarowskiego. Cerkiew ta w 1918 roku została odebrana prawosławnym i przerobiona na kościół rzymsko-katolicki.
    Następny remont cerkwi soborowej został przeprowadzony w latach 1955-1958. Wtedy to pomalowano cerkiew dolną, ściany zewnętrzne oraz pozłocono krzyże. Podczas kolejnego remontu wnętrza, przeprowadzonego w latach 1975-76, zbito tynki, gdyż nie gwarantowały trwałości prac konserwatorskich. Jedynie w części ołtarzowej pozostawiono oryginalny fresk Awiłowa, przedstawiający Zmartwychwstałego Chrystusa. Nową polichromię wykonał Józef Łotowski. W latach 1988-1990 przeprowadzono generalny remont świątyni. Dach i kopuły pokryto miedzianą blachą. Wykonano nowe tynki zewnętrzne. Pozłocono ikonostas, przeprowadzono renowację i złocenie kiotów.
 
 
  
 
    Cerkiew św. Mikołaja do 1950 roku służyła jako świątynia parafialna. W zwiazku z nowym układem granic, ustalonym po II wojnie światowej, zaistniała potrzeba utworzenia diecezji. Dlatego też cerkiew św. Mikołaja podniesiona została do rangi świątyni katedralnej. Sobór Katedralny posiada szczególnie czczone ikony: św. Mikołaja, Matki Boskiej Białostockiej, Opieki (Pokrowa) Najświętszej Marii, krzyż poświęcony u Grobu Pańskiego w Jerozolimie, a także relikwie św. Męczennika Gabriela, który jest patronem dzieci i młodzieży, sprowadzone w 1992 roku z Grodna. Do parafii należy także najstarsza świątynia kaplica w mieście p.w. św. Marii Magdaleny z XVIII wieku. Proboszczem parafii katedralnej jest ks. prot. Jan Fiedorczuk.
Święta parafialne: Świętego Mikołaja Cudotwórcy - 19 grudnia (6 grudnia, stary styl) oraz święto przeniesienia relikwii Św. Mikołaja - 22 maja (9 maja, stary styl). Uroczyście obchodzony jest także dzień pamięci św. Męczennika Gabriela - 3 maja (20 kwietnia, stary styl) oraz święto przeniesienia relikwii Św. Gabriela - 22 września (9 września, stary styl).
 
 
  
 
    Coraz więcej wiernych prawosławnych przybywa do Białegostoku od wielu lat. Z tego też względu zaistniała potrzeba erygowania nowych parafii w mieście. Do tej pory istniały jedynie dwie: w Dojlidach - św. Eliasza oraz św. Mikołaja. Decyzją Jego Ekscelencji, Arcybiskupa Białostockiego i Gdańskiego SAWY w 1983 roku powstały nowe parafie: św. Ducha na Antoniuku, Wszystkich Świętych na Wygodzie a później Hagia Sophia na Jaroszówce, Zmartwychwstania Pańskiego na Słonecznym Stoku oraz św. Jerzego na Nowym Mieście. Wymienione parafie wyłączono wówczas z parafii św. Mikołaja.
    Cerkiew św. Mikołaja jest aktualnie katedrą biskupa białostockiego i gdańskiego. Od 1999r. Ordynariuszem Diecezji Białostocko-Gdańskiej jest Jego Ekscelencja Biskup JAKUB.
    Doniosłym wydarzeniem dla parafii była wizyta w 1987 roku Jego Świątobliwości Patriarchy Ekumenicznego Dimitriosa I oraz w 1991 roku Papieża Jana Pawła II. W 1988 roku w soborze św. Mikołaja odbyły się główne uroczystości liturgiczne związane z obchodami w Polsce Tysiąclecia Chrztu Rusi.
    W 1998 roku sobór św. Mikołaja po raz drugi w swej historii gościł Patriarchę Ekumenicznego (Konstantynopolitańskiego). Dnia 14.10.1998r. do Białegostoku przybył Jego Świątobliwość Patriarcha BARTOLOMEUSZ I, który wraz z Jego Eminencją Metropolitą SAWĄ i innymi hierarchami przewodniczył uroczystemu nabożeństwu w katedrze św. Mikołaja.
 
Porządek nabożeństw w Cerkwi św. Mikołaja (Białystok, ul. Lipowa 15):
dni powszednie: 800 - Św. Liturgia
wtorek: 1800 - Akafist do św. Męczennika Gabriela
środa: 1800 - Akafist do św. Mikołaja Cudotwórcy
sobota: 1800 - Wsienoszcznaja (Całonocne czuwanie)
niedziela: 730 - Św. Liturgia, 830 - Św. Liturgia w języku polskim (dolna cerkiew), 1000 - Św. Liturgia, 1800 - Wieczernia
(po zmianie czasu na zimowy nabożeństwa wieczorne będą odbywać się o godz. 1700)